Étienne-Gaspard Robert (Luik, 15 juni 1763 – 2 juli 1837), bekend onder de artiestennaam 'Robertson', was een vooraanstaand natuurkundige, podiumgoochelaar en invloedrijk ontwikkelaar van de phantasmagoria, afkomstig uit het prinsbisdom Luik. Charles Dickens omschreef hem als 'een eerzame en goed opgeleide showman'.
Visuele referentie
Wetenschapper en kunstenaar
Robert werd geboren in Luik, studeerde in Leuven en werd hoogleraar natuurkunde met optica als specialisme. Hij was tevens een verwoed schilder en wilde aanvankelijk een loopbaan als kunstenaar in Frankrijk opbouwen; in 1791 verhuisde hij naar Parijs, waar hij de kost verdiende als schilder en tekenaar.
Daar volgde hij lezingen in de natuurwetenschappen aan het Collège de France, onder meer van Jacques Charles, een belangrijke figuur uit de geschiedenis van de ballonvaart, die zijn mentor zou worden. In 1796 stelde Robert de Franse regering voor om schepen van de Britse marine in brand te steken met enorme spiegels die zonlicht zouden bundelen — een idee gebaseerd op de mythe van de spiegels van Archimedes. De regering wees het af. Wel gaf hij in de jaren 1790 publieke demonstraties over zijn onderzoek naar galvanisme en optica.
De Fantoscope
Robert woonde vermoedelijk rond 1792 of 1793 een phantasmagorievoorstelling van Paul Philidor in Parijs bij. Dankzij zijn kennis van de optica kon hij zonder veel moeite achterhalen hoe Philidors geesten met de toverlantaarn werden gemaakt, en hij ontwikkelde vervolgens zijn eigen, veel verfijndere versie van die voorbioscoop-griezelshow.
Geïnspireerd door het werk van de zeventiende-eeuwse geleerde Athanasius Kircher bouwde hij een verbeterde toverlantaarn met verstelbare lenzen en een verrijdbaar onderstel, waarmee hij de grootte van het geprojecteerde beeld kon veranderen en met meerdere glasplaatjes verschillende beelden tegelijk kon tonen. In 1799 ontving hij een patent voor zijn 'toverlantaarn op wielen', die hij de Fantoscope noemde. Vooral in een rokerige ruimte gaf het apparaat een spookachtig effect.
Spookshows in een klooster
Robert gaf zijn eerste voorstelling op 23 januari 1798 in het Pavillon de l'Echiquier. Zijn charisma en de nooit eerder vertoonde visuele effecten lieten het publiek in de overtuiging achter dat het echte geesten had gezien; velen waren doodsbang. Na onderzoek door de autoriteiten werd de show in Parijs stilgelegd. Robert week uit naar Bordeaux, waar hij voor het eerst als passagier een ballonvlucht meemaakte — een ervaring die zijn leven ingrijpend zou veranderen.
Terug in Parijs ontdekte hij dat twee voormalige assistenten de voorstellingen zonder hem hadden voortgezet. Hij verfijnde de show en speelde vanaf 3 januari 1799 op een vaste plek: het vervallen Convent des Capucines bij de Place Vendôme, waarvan de gotische omgeving de ideale griezelige entourage vormde. Het publiek werd onderweg getrakteerd op optische illusies en trompe-l'œil; in de bij kaarslicht verlichte zaal klonken wind, donder en een onheilspellende glasharmonica. Na een monoloog over de dood en het hiernamaals projecteerde Robert in de rook zijn spookverschijningen — met behulp van achterwaartse projectie, met was bestreken gaas en het spel van rook en spiegels riep hij zelfs de gezichten op van Franse helden als Marat, Voltaire en Rousseau.
Ballonvaarder en nalatenschap
Naast zijn shows was Robert een fervent ballonvaarder die in verschillende landen ballonnen ontwierp en bestuurde. Op 18 juli 1803 vestigde hij in Hamburg een hoogterecord in een montgolfière, en hij wijdde talloze vluchten aan meteorologisch onderzoek met waarnemingen van barometer, thermometer, wolkenformaties en zonnestraling. In 1806 verzamelden zich bij Slot Rosenborg in Kopenhagen vijftigduizend toeschouwers, onder wie de koninklijke familie, om hem te zien opstijgen; hij vloog tot Roskilde en maakte daarmee diepe indruk op de Deense natuurkundige Hans Christian Ørsted, die er gedichten over schreef.
Hij speelde zijn phantasmagoria vier jaar lang in het klooster en toerde daarna door onder meer Rusland, Spanje en de Verenigde Staten. Op 14 mei 1826 opende hij officieel het derde Jardin de Tivoli in Parijs. Robert overleed in 1837 in Parijs en ligt begraven op Père-Lachaise; hij geldt als een grondlegger van het illusietheater en de projectiekunst.
Étienne-Gaspard Robertson liet ruim twee eeuwen geleden al zien hoe techniek en theater samen pure verwondering kunnen scheppen. Diezelfde fascinatie voor het onmogelijke leeft voort in het werk van Sudesh Roman.